Башкы бет arrow Пайдалуу макалалар arrow Аалы Токомбаев  
26.02.2018
Мы в соцсетях
FacebookInstaGramFlickr
Аалы Токомбаев
19.01.2011

7 ноября 1904 года родился поэт Аалы Токомбаев.

 

Кыргыз адабиятынын негиздөөчүлөрүнүн бири, коомдук ишмер, Кыргыз Республикасынын эл акыны, академик А.Токомбаев 1904-жылы 7-ноябрда Кемин районунун Чоң-Кайыңды айылында төрөлгөн.

Ал 1916-жылкы Үркүндө ата-энесинен ажырап, жетимдиктин зарын тартып чоңоет. 1922-жылы Ташкенттеги жетимдер үйүндө тарбияланып, андан кийин алгач алты айлык партиялык мектепке кирип, сабатсыздыгын жойгон. 1927-жылы Орто Азия коммунисттик университетин бүтүрүп келип, Канттагы элге билим берүү бөлүмүнүн башчысы, 1929-жылы “Кызыл Кыргызстан” гезитинде, 1930-31-жылдары Москвадагы борбордук басманын кыргыз секциясында редактор, Кыргызстан Жазуучулар союзуна төрага (1934-39), “Советтик Кыргызстан” журналына редактор (1939-49), СССР ИАнын Кыргыз филиалынын тил, адабият жана тарых институтунда директор, 1959-жылдан баштап чыгармачылык иште болгон.

А.Токомбаевдин чыгармачылыгы 1922-жылдан башталат да, “Октябрдын келген кези” деген туңгуч ыры 1924-жылы 7-ноябрда “Эркин-Тоо” газетасынын №1 санына жарыяланат.

Ал Октябрь революциясынан мурунку жана кийинки тарыхый окуяларды кучагына алган эпикалык жанрдагы “Майлыбай”, “Менин метрикам”, “Өз көзүм менен”, “Комуз”, “Таң алдында” жана башка көлөмдүү роман, поэмаларды жазган жана “Ант”, “Тергөө жүрүп жатат”, “Күндүн чыгышы”, “Өлбөстүн үрөнү” аттуу пьесалары менен драматург катары да белгилүү.

30-40-жылдарда “Днепр терең деңизге куят”, “Жараланган жүрөк” повесттери, “Күүнүн сыры”, “Даат”, “Акылмандын жообу” жана башка аңгемелерди, Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде ар кыл жанрдагы “Түбөлүк жыргал үчүн” (1941), “Алкоо” (1944), “Жүрөк күүсү” (1944) ыр жыйнактарын, “Ант” (1943), “Намыс” пьесаларын, “Мезгил учат” (1947) жана башка чыгармаларды жараткан.

1950-60-жылдарда А.Токомбаев “Өз көзүм менен” (1952), “Майлыбай” (1953), “Менин метрикам” (1955), “Ак сулуунун айынан” деген төрт поэма жазат жана “Таң алдында” романын түп тамырынан бери оңдогон. Ыр менен жазылган “Таң алдында” романы кыргыз элинин тагдырындагы өткөн доорун чагылдырган көркөм эпопея болгон. Мында ошол учурдагы жашоо-турмуштун өзгөчөлүктөрү, экономикалык-саясий абалы, тап күрөшү нукура реалисттик чеберчилик менен кеңири полотнодо тартылгандыктан, романга 1967-жылы Кыргыз ССРинин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган.

Жазуучунун согуштан кийинки “Тынчтык ыры”, “Биздин туу”, “Аялга”, “Биздин жер” сыяктуу поэзиясында тынчтык, Ата Журт, эл достугу темалары башкы орунду ээлеген. Ал көркөм адабияттын дээрлик бардык жанрында үзүрлүү эмгектенип, терең идеялуу, жогорку көркөмдүктөгү философиялык ойго бай чыгармаларды жараткан. Анын чыгармалары СССР жана дүйнө элдеринин тилдерине которулган.

А.Токомбаев өзүнүн чоң талантын поэзияда, драма, очерк, публицистикада гана көрсөтүү менен чектелбестен, Пушкин, Лермонтов, Маяковский, Гейне, Шиллер, Низами, Брюсов, Абай, Жамбул, Маршак сыяктуу поэзия чеберлеринин чыгармаларын которуп, кыргыз адабиятындагы көркөм котормо жагына да салым кошкон.

Анын адабият майланында сиңирген эмгеги жогору бааланып, эки жолу Ленин ордени, үч Эмгек Кызыл Туу, “Ардак белгиси” ордендери жана медалдар  менен сыйланган. 1974-жылы Социалисттик Эмгектин Баатыры деген ардактуу наам берилген.

Ал 1988-жылы дүйнөдөн кайткан.

 

ТОКОМБАЕВ А. Токтолбойт толкун түбөлүк...: Тандалмалар. - Б.: КСЭнин Башкы ред., 1995. - 223 б.; КҮҮНҮН сыры: Повесть жана аңгемелер. - Ф.: Адабият, 1991. - 128 б.; ТАҢ алдында (Кандуу жылдар): Роман. - Б.: Эркин,

             1-китеп, 1991. - 256 б.;

             2-китеп, 1991. - 144 б.;

САКТАНОВ К. Аалыкенин мурасы - элдин байлыгы // Эркин Тоо. - 2000. - 17-май. - №40. - Б. 13; ИСАКОВА Б. А.Токомбаев / “Манас” эпосун изилдөөчү. Вестн. Кырг. гос. нац. ун-та, Сер. Филос. Наук. - 1997. - вып. 2. - чыг. I. - Б. 150-154; ЖЕТИМИШЕВ С. Ак жамгыр: /Адабият жана коомдо А.Токомбаевдин орду/ // Кыргыз руху. - 1996.- 7-авг. - №30. - Б. 5; МАТИЕВ К. Улуу ойчул акын тууралуу сөз // Кыргыз Туусу. - 1996. - 25-окт. - №97. - Б. 6.

Акыркы жаңыртуу ( 17.03.2011 )
 
< Мурдагы   Кийинки >